De boerderij als onderdeel van de wereld eromheen

Op De Elisabeth Hoeve van de Gebroeders Ham zijn ze vooral bezig om verschillende dingen met elkaar te verbinden. De boerderij met de omgeving. De landbouw met de natuur. De koplopers met volgers. “We hebben daar een tijd terug allerlei plannen voor gemaakt. Maar nu doen we het gewoon.”

Zo’n 10 jaar geleden ging het gesprek tussen broers Ben en Jan Ham en diens partner Marianne over ‘hoe gaan we verder?’. Dat gesprek is door verschillende generaties al veel vaker gevoerd maar nu was dat toch iets anders. “De druk op de ruimte in Haarlemmermeer is heel groot” vertelt Jan. “De dorpen groeien, er komen steeds meer wegen, er moet meer ruimte voor recreatie zijn. Het maakt dat er steeds minder landbouwgrond is. En als die er is, is het duur. Schaalvergroting, wat voor veel boeren een manier is om een goede boterham te verdienen, kan hier in Haarlemmermeer eigenlijk niet. En dan is de landbouw zelf ook nogal in beweging. Wat ga je dan doen?”

“We hebben zo’n beetje alle strategieën hier wel uitgeprobeerd.”

Verbinding met de omgeving
Het belangrijkste antwoord destijds was om meer verbinding met de omgeving op te gaan zoeken. Dat idee kreeg in eerste instantie vorm doordat Marianne de activiteiten van haar zorgboerderij Hoeve De Vogel aan de Rijnlanderweg verhuisde naar De Elisabeth Hoeve aan de Hoofdweg. Opeens waren er verschillende mensen op de boerderij die als dagbesteding aan de slag gingen met een moestuin en andere klussen. Er ontstond nieuwe betekenis voor de boerderij.

In Coronatijd kreeg die betekenis voor mensen uit de omgeving een extra boost. Tijdens de lock downs werd er een drive through op de boerderij in elkaar gezet. “Er was een route uitgezet over het erf. Wij laadden de groente zo in de achterbak van de auto, de mensen betaalden per pin en reden weer door”.
In die periode werd ook een zelfoogsttuin van 2 hectare groot opgezet. Daar konden mensen eigenhandig hun groente oogsten, vers van het land. Dat gaf ook de boerderijwinkel waar direct aan klanten verkocht werd een versnelling. “Kinderen het verhaal van eten leren, lekker buiten zijn én groenten kopen waar geen chemische middelen voor gebruikt zijn, dat is waar ze voor kwamen.”

De zelfoogstuin met een tunnelkas.

In de tunnelkas worden onder ander tomaten, komkommers en paprika’s geteeld.

Weer een stap werd de samenwerking met The Farm Kitchen in Hoofddorp, het restaurant van Jonathan Karpathios. Er wordt speciaal voor hen geteeld en ook producten uit de zelfoogsttuin gaan daarnaartoe. Een zo kort mogelijke keten. Met een subsidie is er zelfs een spoelkeuken op het erf neergezet zodat er in het restaurant minder bewerkingen nodig zijn én er op de boerderij extra waarde (omzet!) uit de oogst wordt gehaald.

Al die nieuwe onderdelen vormen nu een vast onderdeel van De Elisabeth Hoeve. Vier dagen in de week is er dagbesteding vanuit de zorgboerderij. Zo’n 75 gezinnen hebben een abonnement op de zelfoogsttuin. In de winkel is er regelmatig aanloop van mensen die hun boodschappentas komen vullen. “Voor de tuin en winkel is het wel belangrijk dat mensen hier naar toe komen. Het heeft voor ons geen zin om met een pond sperziebonen 10 kilometer te gaan rijden.” Alleen voor klanten zoals The Farm Kitchen rijdt er eens per week een busje.

Om dit allemaal draaiend te houden, is er groep vrijwilligers die helpt, vooral met het planten, zaaien, wieden en onderhouden van de zelfoogsttuin. “Al die betrokken mensen geven je het gevoel dat je gedragen wordt door je omgeving. Dat is heel fijn.”

De boerderijwinkel met oogst van het land.

Verbinding tussen gangbaar en vernieuwing
Het akkerbouwbedrijf is nog bijna volledig gangbaar. En de zelfoogsttuin is zo opgezet dat het meeste werk met machines gedaan kan worden, net als op de gangbare akkers. Maar tegelijkertijd vormt die tuin een soort laboratorium voor vernieuwing. Daar wordt geen chemie ingezet. Er wordt organische mest gebruikt. En als zulke vernieuwingen goed werken én opschaalbaar zijn, worden ze ook toegepast op het gangbare bedrijf.

Zo is er nu een samenwerking met twee rundveehouders uit Lisse. De Gebroeders Ham verbouwen het krachtvoer voor het vee en nemen vervolgens de mest af voor gebruik op het land. “Om dat voor elkaar te krijgen, moet je wel een paar dingen loslaten en anders gaan doen. Je moet zelf meer kennis opbouwen over hoe je goed krachtvoer maakt. En de regeling dat je geld toe krijgt als je mest van een ander afneemt, werkt in zo’n relatie niet. Je moet al die dingen in verband met elkaar brengen. Eigenlijk herstel je de kringloop zoals je die vroeger op het erf van één boerderij had.”

Verbinding tussen landbouw en natuur
De rol van de zelfoogsttuin als aanjager van vernieuwing in het gangbare bedrijf, past in de ambitie om de samenhang tussen landbouw en de natuur waarbinnen dat plaatsvindt te versterken. Als invulling van het zogeheten Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer zijn er bijvoorbeeld ook wintervoedsel akkers: stukken grond waar veel voedsel voor vogels en insecten te vinden is en waar daardoor muizen en (roof)vogels op af komen. Dat werkt ook weer positief voor de gezondheid van de akkers zelf.

Daarnaast worden de vogelnesten op de akkers gemarkeerd en beschermd. Akkerranden en bermen worden ingezaaid met kruidenmengsels ter vergroting van de biodiversiteit en natuurlijke plaagbestrijding.

Als inwoner zie je dat soort dingen niet altijd (of helemaal niet zelfs). Maar als je vanaf het erf het land in gaat via het wandelpadennetwerk krijg je er meer van mee.

Verbinding tussen koplopers en volgers
De landbouw zit volop in verandering. “Als boer moet je plan eigenlijk niet meer op productie gericht zijn, maar op transitie” zegt Jan. Daarin zag en ziet hij dat er een groep boeren is die dat al volledig omarmd heeft en voorop loopt. Daarnaast is er ook een groep welwillende volgers die daarin nog aan het zoeken is. Hij zet zich in om de brug te slaan de vernieuwers en de volgers door onderdeel te worden van o.a. de Transitiecoalitie Voedsel, de Boerenraad en het platform Boerenperspectief.

“Hoe krijg je mensen op dezelfde denklijn?”

In tijden van verandering kan het er soms echter stevig aan toe gaan. Toen de trekkers met boze boeren richting het Malieveld gingen, maakten sommigen daarvan ook een tussenstop op De Elisabeth Hoeve. Ze waren het niet eens met de plannen vol vernieuwingen die onder andere bij Jan vandaan kwamen. “We zijn toen eerst maar eens begonnen met koffie. En daarna zijn we met elkaar in gesprek gegaan. Aan het eind van de avond gingen ze toch met andere ideeën de deur uit. De oplossing ligt op je eigen erf, is onze overtuiging. Niet daarbuiten.”

Verbinding met de toekomst
Hoewel er veel ruimte is voor verandering en vernieuwing, wordt nu net als 10 jaar geleden opnieuw de vraag gesteld ‘hoe gaan we verder?’. Bijna alle kinderen hebben het ouderlijk nest ondertussen verlaten en het is niet vanzelfsprekend dat zij in het bedrijf gaan komen.

De verpachter van het land geeft een korting op de pachtprijs als er wordt geïnvesteerd in meer natuurinclusief boeren en het aanplanten van bomen. Maar bijvoorbeeld bij bomen, duurt het de nodige tijd voordat je daarvan kunt oogsten (hout, noten, schaduw). “Voor wie plant je die bomen dan?” is de vraag die ze zichzelf stellen. Door die vraag te stellen, komt er opnieuw ruimte voor een antwoord: “We zullen als bedrijf verbinding moeten zoeken met nieuwe talenten en andere expertises, bijvoorbeeld met jonge tuinders. Maar het is wel belangrijk dat die begrijpen wat we hier aan het doen zijn.”

“Het is meer mensen managen, dan groenten telen.”

 

De moestuin van de zorgboerderij. 

De Elisabeth Hoeve ligt aan de Hoofdweg tussen Nieuw-Vennep en Abbenes en vormt de thuisbasis voor het bedrijf van de Gebroeders Ham. Rondom de boerderij ligt zo’n 55 hectare grond. Aan de andere kant van Nieuw-Vennep wordt nog eens 35 hectare grond gepacht. Jan en Ben wonen met hun gezinnen allebei op het erf. Direct daarnaast wonen hun zus en hun moeder.